Jakie są wady wzroku i jak je rozpoznać?

Masz wrażenie, że ostatnio widzisz gorzej i zastanawiasz się, czy to już wada wzroku? Z tego artykułu dowiesz się, jakie są najczęstsze wady wzroku, jakie dają objawy i co powinno skłonić Cię do wizyty u okulisty. Przeczytasz też, jak wygląda diagnostyka i korekcja zaburzeń widzenia.

Czym jest wada wzroku?

U zdrowej osoby promienie światła po przejściu przez rogówkę i soczewkę skupiają się dokładnie na plamce żółtej, czyli centralnej części siatkówki. Wtedy obraz jest ostry, kontrastowy i wyraźny w całym polu widzenia. Gdy ten mechanizm przestaje działać prawidłowo, powstaje wada refrakcji i obraz zaczyna się rozmywać.

Wada wzroku oznacza więc, że oko nie potrafi wytworzyć prawidłowo skupionego obrazu na siatkówce. Światło pada przed nią, za nią albo w dwóch różnych punktach, co prowadzi do zamazanego, zniekształconego lub podwójnego widzenia. Część zaburzeń ma charakter fizjologiczny, związany z wiekiem (np. prezbiopia), inne są skutkiem genów, chorób ogólnych czy urazów.

Nie każdą wadę traktuje się jak chorobę w ścisłym znaczeniu. Krótkowzroczność, dalekowzroczność, astygmatyzm, prezbiopia to często naturalne warianty budowy oka. Ale kiedy powodują bóle głowy, mrużenie oczu, trudności w pracy czy w prowadzeniu auta, stają się problemem medycznym i wymagają korekcji.

Wady refrakcji same nie znikają – bez korekcji zwykle się pogłębiają, a mózg stopniowo „przyzwyczaja się” do gorszego widzenia.

W odróżnieniu od typowych wad refrakcji, takie schorzenia jak zaćma, jaskra, choroby siatkówki to już choroby oczu. Często także one pogarszają ostrość widzenia, ale wymagają leczenia farmakologicznego lub operacyjnego, a nie tylko okularów.

Jakie są najczęstsze wady wzroku?

W statystykach światowych i polskich dominują cztery wady: krótkowzroczność, dalekowzroczność (nadwzroczność), astygmatyzm i prezbiopia. Oprócz nich spotykane są też zaburzenia widzenia barw (daltonizm), zez i rzadkie choroby siatkówki, np. Choroba Stargardta czy Choroba Besta.

Krótkowzroczność

Krótkowzroczność (miopia) sprawia, że dobrze widzisz z bliska, ale wszystko w oddali jest rozmazane. Przyczyną jest najczęściej zbyt długa gałka oczna albo zbyt duża moc optyczna układu rogówka–soczewka. W efekcie promienie światła ogniskują się przed siatkówką, a nie na niej.

U dzieci i nastolatków pierwszym sygnałem bywa przysuwanie zeszytu do twarzy, siadanie jak najbliżej tablicy, pochylanie głowy nad książką, mrużenie oczu, by lepiej widzieć telewizor. U dorosłych pojawia się problem z odczytaniem numeru autobusu, tablic informacyjnych, znaków drogowych.

Do korekcji krótkowzroczności stosuje się okulary lub soczewki kontaktowe o ujemnej mocy (minusy). U dorosłych, u których wada jest już stabilna, możliwa jest laserowa korekcja wzroku lub wszczepienie soczewek fakijnych.

Dalekowzroczność

Dalekowzroczność (nadwzroczność, hipermetropia) jest odwrotnością krótkowzroczności. Gałka oczna jest zbyt krótka, przez co promienie światła skupiają się za siatkówką. To utrudnia widzenie z bliska, a przy większych wartościach także z daleka.

Typowe objawy to problem z czytaniem drobnego druku, ból i zmęczenie oczu po pracy przy komputerze, łzawienie oraz bóle głowy po intensywnym patrzeniu z bliska. W młodym wieku część osób „maskuje” wadę dzięki akomodacji, więc długo nie kojarzy dolegliwości właśnie z nadwzrocznością.

Dalekowzroczność koryguje się okularami lub soczewkami o dodatniej mocy (plusy). Możliwe jest także leczenie laserowe, podczas którego chirurg modeluje rogówkę tak, aby promienie padały na siatkówkę, a nie za nią.

Astygmatyzm

Astygmatyzm różni się od dwóch poprzednich wad tym, że problemem nie jest długość gałki ocznej, ale nieregularny kształt rogówki. Zamiast kształtu zbliżonego do kuli przypomina ona bardziej jajko lub piłkę do rugby, przez co światło załamuje się inaczej w różnych przekrojach.

W rezultacie wiązka światła nie skupia się w jednym punkcie, ale w dwóch liniach, co daje zniekształcony, „przesunięty” obraz. Rozmyte bywają zarówno przedmioty blisko, jak i daleko, proste linie mogą wydawać się faliste, a litery „drżą” podczas czytania. Część pacjentów skarży się też na bóle głowy, częste mruganie i problemy z koncentracją.

Astygmatyzm często współistnieje z krótkowzrocznością lub nadwzrocznością. Do korekcji stosuje się okulary cylindryczne albo soczewki toryczne. W opisie wady oprócz dioptrii pojawia się także cylinder i oś, co określa różnicę mocy w dwóch przekrojach rogówki. U wielu dorosłych możliwa jest też laserowa korekcja lub wszczepienie soczewek torycznych podczas operacji zaćmy.

Prezbiopia

Prezbiopia (starczowzroczność) to wada związana z wiekiem, zwykle pojawia się po 40. roku życia. Z biegiem lat soczewka staje się mniej elastyczna, a mięśnie odpowiedzialne za akomodację słabną. Oko coraz gorzej radzi sobie z szybkim przeostrzaniem z dali na bliż i odwrotnie.

Początkowo zauważasz, że musisz odsuwać telefon lub książkę, wyłączasz światło i nagle nic nie jesteś w stanie przeczytać z bliska. Później dochodzą bóle oczu, bóle głowy, szybsze męczenie się przy pracy na komputerze oraz trudności z widzeniem po zmroku. To właśnie prezbiopia bywa nazywana potocznie „chorobą krótkich rąk”.

Najprostszym rozwiązaniem są okulary do czytania. Gdy potrzebujesz jednocześnie dobrej ostrości do dali i do bliży, lekarz może zaproponować szkła progresywne lub multifokalne soczewki kontaktowe. U części pacjentów prezbiopię koryguje się przy okazji operacji zaćmy, wszczepiając soczewki wewnątrzgałkowe o kilku ogniskach.

Inne wady i zaburzenia widzenia

Poza klasycznymi wadami refrakcji ważne są także inne problemy, które wpływają na jakość widzenia. Należą do nich między innymi: daltonizm, zez, choroby dziedziczne siatkówki. Każdy z tych problemów wymaga innej diagnostyki i odmiennego postępowania.

Daltonizm to wrodzone zaburzenie rozpoznawania barw, częstsze u mężczyzn. Zez oznacza nierównoległe ustawienie gałek ocznych, co u dzieci może prowadzić do niedowidzenia jednego oka. Choroby takie jak Choroba Stargardta czy Choroba Besta wywołują postępujące uszkodzenie siatkówki i utratę widzenia centralnego.

Jak rozpoznać, że masz wadę wzroku?

Wiele osób przez lata tłumaczy gorsze widzenie zmęczeniem, nadmiarem pracy lub wiekiem. Statystyki pokazują, że prawie 60% osób odkłada pierwszą wizytę po okulary, a co trzeci Polak nigdy nie był u okulisty. To duży problem, bo im później zareagujesz, tym trudniej zatrzymać pogłębianie się wady.

Najczęstsze objawy, które powinny zwrócić Twoją uwagę, to:

• niewyraźny obraz z daleka lub z bliska w jednej lub obu oczach,
• mrużenie oczu, pochylanie głowy, przybliżanie książki czy telefonu,
• częste bóle głowy, zwłaszcza po pracy przy komputerze lub czytaniu,
• uczucie piasku, zmęczenie i pieczenie oczu po kilku godzinach pracy wzrokowej,
• gorsze widzenie wieczorem i w nocy, trudności z prowadzeniem auta po zmroku.

Sygnałem alarmowym jest także pogorszenie ostrości widzenia mimo noszenia dotychczasowej korekcji. Jeśli Twoje okulary nagle „przestają działać”, potrzebna jest szybka kontrola – wada mogła się zmienić albo za pogorszenie odpowiada już choroba oczu, a nie tylko refrakcja.

Warto spytać też bliskich, czy nie zauważyli charakterystycznego mrużenia oczu, przysuwania twarzy do ekranu monitora lub trudności w trafieniu w przedmioty. Otoczenie często widzi takie zmiany wcześniej niż sam zainteresowany.

Każda nagła zmiana widzenia, pojawienie się „błysków”, ciemnej zasłony lub gwałtownego spadku ostrości wymaga pilnej konsultacji okulistycznej tego samego dnia.

Jakie są przyczyny wad wzroku?

Budowa oka jest bardzo złożona, dlatego przyczyny zaburzeń widzenia są różne w zależności od wady. U części osób dominuje wpływ genów, u innych większe znaczenie ma styl życia i obciążenie wzrokowe. W praktyce najczęściej działają razem.

Czynniki genetyczne

Jeśli oboje rodzice noszą okulary, szansa, że ich dziecko będzie miało wadę wzroku, wyraźnie rośnie. Dotyczy to szczególnie krótkowzroczności i dalekowzroczności. Badania pokazują, że w rodzinach z wysoką krótkowzrocznością dzieci częściej mają szybko postępującą miopię już w wieku szkolnym.

Genetyczne podłoże mają też niektóre choroby siatkówki, jak Choroba Stargardta czy Choroba Besta. W takich przypadkach regularna kontrola wzroku u dzieci z obciążonej rodziny jest wyjątkowo istotna.

Styl życia i środowisko

Wzrok bardzo źle znosi długotrwałą pracę w bliskiej odległości i sztuczne oświetlenie. Współczesne dzieci spędzają wiele godzin nad książkami, ekranem komputera, telefonu czy tabletu, co sprzyja wydłużaniu się gałki ocznej i rozwojowi krótkowzroczności szkolnej.

U dorosłych na pogorszenie widzenia wpływa praca przy monitorze bez przerw, oświetlenie o niewłaściwej barwie, odblaski na ekranie, ale też wieczorne „przewijanie” telefonu w ciemnym pokoju. Dochodzi do przemęczenia akomodacji i rozwijają się objawy wady, która do tej pory nie dawała o sobie znać.

Do obciążeń środowiskowych zalicza się także ekspozycję na promieniowanie UV, dym tytoniowy, kontakt z chemikaliami czy częste urazy oka. Zwiększają one ryzyko zaćmy, uszkodzeń siatkówki i innych chorób narządu wzroku.

Choroby ogólne i wiek

Wiele chorób ogólnoustrojowych ma wpływ na oczy. Najbardziej znana jest cukrzyca, która może prowadzić do retinopatii cukrzycowej i cukrzycowego obrzęku plamki. Wysokie ciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe czy choroby autoimmunologiczne także zmieniają naczynia w siatkówce.

Po 40. roku życia w grę zaczyna wchodzić współdziałanie wieku i stylu życia. Pojawia się prezbiopia, a u części osób także zaćma lub pierwsze objawy zwyrodnienia plamki. Szacuje się, że nawet 40 na 100 osób może mieć jakąś formę wady lub choroby wzroku.

Jak diagnozuje się i leczy wady wzroku?

Rozpoznanie wady nie opiera się na „przymierzaniu okularów w sklepie”. Potrzebne jest pełne badanie okulistyczne lub optometryczne, które ocenia nie tylko ostrość widzenia, ale także budowę oka i stan siatkówki. To pozwala odróżnić zwykłą wadę refrakcji od początków choroby, np. jaskry czy zaćmy.

Badania podstawowe

Podczas wizyty specjalista sprawdza ostrość wzroku do dali i do bliży, wykonuje komputerowe badanie refrakcji, a następnie subiektywnie dobiera moc szkieł. W wielu przypadkach podaje także krople rozszerzające źrenice, by dokładniej ocenić dno oka, plamkę żółtą i nerw wzrokowy.

W razie potrzeby wykonuje się dodatkowe badania, np. tomografię optyczną (OCT), pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego, pola widzenia czy angiografię fluoresceinową. Dzięki nim można wykryć m.in. jaskrę, zwyrodnienie plamki, retinopatię cukrzycową na bardzo wczesnym etapie.

Metody korekcji wady

Gdy przyczyną problemów jest czysta wada refrakcji, podstawą postępowania są:

1. Okulary korekcyjne dobrane indywidualnie do wady i stylu życia.
2. Soczewki kontaktowe (sferyczne, toryczne, multifokalne) dla osób, które nie chcą nosić okularów.
3. Laserowa korekcja wzroku po spełnieniu określonych kryteriów medycznych.
4. Wszczepienie soczewek wewnątrzgałkowych przy operacji zaćmy lub jako osobny zabieg.

Rodzaj korekcji zależy od wieku, wielkości wady, stanu ogólnego organizmu i oczekiwań pacjenta. U dzieci najważniejsze jest zahamowanie postępu wady i zapewnienie prawidłowego rozwoju widzenia obuocznego. U dorosłych często dąży się też do uniezależnienia od okularów.

Równolegle z korekcją warto zadbać o tzw. higienę pracy wzrokowej: robić przerwy od ekranu, dbać o prawidłowe oświetlenie, ograniczyć czas przed smartfonem, a wprowadzić więcej aktywności na świeżym powietrzu.

Kiedy wada wzroku jest tylko częścią problemu?

Zdarza się, że zgłaszasz się po nowe okulary, a okulista wykrywa coś więcej niż krótkowzroczność czy astygmatyzm. Do najczęstszych chorób, które mogą prowadzić do utraty wzroku, należą zaćma, jaskra, retinopatia cukrzycowa i zwyrodnienie plamki związane z wiekiem.

Zaćma to zmętnienie soczewki, bardzo częste po 60. roku życia. Objawia się zamglonym obrazem, aureolami wokół świateł, gorszym widzeniem w nocy. Skutecznym leczeniem jest operacyjne usunięcie zmętniałej soczewki i wszczepienie sztucznej.

Jaskra rozwija się często bezobjawowo, stopniowo zawężając pole widzenia. Jedyną szansą na zachowanie wzroku jest wczesne wykrycie podczas badań profilaktycznych i włączenie kropli, laseroterapii lub leczenia chirurgicznego.

Retinopatia cukrzycowa oraz zwyrodnienie plamki żółtej wymagają ścisłej współpracy okulisty z diabetologiem i lekarzem rodzinnym. W grę wchodzą zastrzyki do oka, laseroterapia, suplementacja specjalnymi preparatami oraz modyfikacja stylu życia.

Regularne badanie wzroku co 1–2 lata po 40. roku życia pozwala wykryć wiele chorób zanim zaczną realnie ograniczać widzenie.

Im wcześniej wykryjesz wadę lub chorobę, tym większa szansa na zatrzymanie procesu i zachowanie komfortu widzenia przez kolejne lata. Wzrok masz tylko jeden – i to właśnie on najczęściej pierwszy pokazuje, jak funkcjonuje cały organizm.